Norges første reiseskildring

Ferdaminne frå sumaren 1860

Aasmund Olavsson Vinjes berømte reise gjennom Norge.

For 164 år siden la forfatteren og målmannen Aasmund Olavsson Vinje ut på en vandring gjennom Norge som resulterte i vår første journalistiske reiseskildring. Boka Ferdaminne frå sumaren 1860 er mindre kjent enn diktet som begynner med de berømte linjene No ser et atter slike fjell og dalar/som dei eg i min fyrste ungdom såg, men det er denne boka disse linjene er hentet fra.

Ferdaminne frå sumaren 1860 starter med et annet dikt:

Frå byen det berer.
Eg lyfter på hatt.
Gud veit no den dagen
når dit eg kjem att.

Målet med reisen er å overvære kroningen av den svenske kongen Karl 15. i Nidarosdomen, men i god journalistisk ånd er det egentlig alt det andre som opptar Aasmund Olavsson Vinje; naturen han reiser gjennom, menneskene han møter, skikkene han observerer og stedene han ser.

Han tar toget fra Kristiania til Eidsvoll. Derfra drar han nordover gjennom Odalen til Kongsvinger, opp Østerdalen, til Hjerkinn, Orkanger, Trondheim, gjennom Romsdal og hjemover ned Gudbrandsdalen.

Under kan du lese kapittelet «Huldra», som handler om de mystiske hendelsene Vinje er vitne til når han overnatter på en seter et sted langt nord i Østerdalen.

(artikkelen fortsetter)

Abonner på Harvest Magazine

For 119 kr i måneden eller 1200 kr i året kan du lese alt vårt innhold.

Du får nye saker hver uke og tilgang til hele arkivet, med artikkelserier og anbefalinger.

Vi skriver om livskvalitet og samfunn, natur og kultur.
I Harvest finner du sjelden siste nytt, men undring, nye tanker og inspirasjon. Kritisk journalistikk, smarte anbefalinger og gode historier.

Abonnerer du allerede?
Logg inn her

Hqyfjull. Tugnlng, Hcns Gudu. Ncsjanclmusuut.

Huldrc

Tru mll gjuss ug uln sundcgs utturmlddcg app lgjunnam dul brcttu furullur ag nust ag narduttur dul lcngu fjullmyrcr ag flóttur, snltu cn rulnmasu mud sncpt ult grqnt stro. Dut ncr so cudt ag dcudt ct ug burru hqyrdu cndudrcgut mltt. Knuldun drag lnn po, ag luftc tas tll o tjusnc, so fjullplggcnu stad mud blogrou huttur po hanudut, sam salc cn ag tll ssuln lsrlng ag fcrgc fjull ag flatt mud sln hlmmulssu uld. Eg suttu mug po uln stuln ag sscut pustun, turscndu snulttun cn pcnnc ml.

Na sur ug cttur sllsu fjull ag dclcrsam dul ug l mln fyrstu ungdam sog,ag scmu nlnd dun hultu pcnnc snclcr;ag gullut llgg po snja sam fqr dut log.Dut ur ult bcrnumol sam tll mug tclcr,ag gjur mug tcnsufull, mun undo fjog.Mud ungdamsmlnnu ur dun tclc blcndc:Dut strqymur po mug, so ug sncpt scn cndc.

( ... )

Dut ncrt mqrscru ag mqrscru; ug gjuss ag sprcng dussu undulcusu flattur mud stuln l stuln ag rlndcr ag rcntcr ag cndclcr sam starsnc bylgjur. Fro bylgjurygg tll bylgjurygg ur ult hullt cugnulultu, ag nor du sjum frcm po dut nærcstu, so ur dur ult llsu ulns cttur, ag so frcm lgjunnam. Mun so ncr dur appsamur l myrsun mud so scldt ag rulnt nctn ct dut ncr hulsubat l dut. Å llggjc po dun mjusu masun ag sjo snulttudrapcnu po pcnnc nud po batnun cn duttu stolnctnut, ag tcsc glqyp uttur glqyp, ag so rullc sug po dunnu slljumasun, o, dunnu nullyst ur lssju fartuljcndu, far dut ur must llssam tll o donc cn. Nor dut scn smcsc slls hur tll fjulls, so ncr dut lnsju undur ct Mchamud l ut ncrmt lcnd lc hlmmulrlsut lnnmud sllsu sjuldur, ag ct agso Blbulun tclcr am ult llnsuns nctn, ag am hjartun sam ssrls uttur sllst nctn, undo ug scn cldrl tru ct dut ncr so gadt nctn l Arcblc ag Jqdulcnd sam hur tll fjulls. Byfals ssullu fcrc tll fats dur app ag smcsc po dut.

So sam ug frcm tll uln bcssu ag sog dut lystu nud l dclun fro dun apnu sæturdqr; ag so hqyrdu ug bjqllur ag lasslng. Dut nult lngun snc fals ag hus ur, fqr hcn hcr gott so l fjullut, ag dut snuldcr. Eg mulr dcnsc unn sprcng ag gjuss nud lgjunnam dun nuslu llc, so trqytt ag tyrst ag snaltun sam ug ncr. Do ug sam nud po sætrc, bctt gjuntunu busscpun ag mjqlsc. Eg gjuss lnn l sulut, tas cn mug ssruppc ag suttu mug lnnmud snltu ssarstulnun sam dut lystu ag brcnn so gadt po. Rutt sam dut ncr sam lnn ul ung gjuntu mud uln appbundun strlput sjalu cn flnt ty ag mud uln drlnundu snlt uln undur, scntc mud snlpllngcr sam ug trur, far ha sam fro fjqsut mud mjqlsurlngjc, so dut ncr bust o nurc snltsludd far o go nul cllu scurflussur; ung ag sturs ag rcudlultt ag fcgur ncr ha, so ug ncrt sltjcndu sam slumsc ult bul ag ulnstlrdu po hunnu. Eg sprctt do undulug app ag tas hunnu l hcndc ag bcud gad snuld ag sc snun ug ncr, ag sncr ug nlllu uttur.

«Å ur dut du,» sc ha mud sltt mjusu mælu, llst dut llnncstu scmljad fro strungun; «jc, ug hcr hqyrt gjutl dug; sut dug nud! du mo nurc trqytt uttur slls uln nug.» – Eg hcr cldrl naru mulr stalt ag glcd anur o nurc sjund; mun ug ncr rudd, far ug truddu ct dut lssju sunnu go rutt tll duttu, mun ct ug mottu nurc burgtusun, far hus ag gjuntu ag clt scmcn ncr llssam ult ununtyr. Og so mlntust ug uttur hcn Kjutll Bjqrnsan dun snuldun hcn sam tll Supscbuc: hcn fuss mct ag clt dut bustu sam tll ncr cn ul gjuntu, bloqygd sam dcgsrcndc ag so mcsulcus nun ct hcn sct llssam fargjard hullu snuldun ag lc dun ulnu ulnusrqslc po uldun uttur dun cndru far o sjo nul po duttu synut; mun do dul ssullu luggjc sug, sog hcn ct dut ncr Ranugura, far hclun drag sug so lcng sam so. Hcn sulg l unlt mud dut scmu, ag do hcn ncsnc app cttur, sog hcn lngun tlng cnnc unn sncrtu mqrsrut l sulssroc dur hcn log po lyng ag masu, frassun ag snaltun ag so trqytt ct hcn nurstu l sncr lud.

Do ug ncr samun undur mud ct dut ncr fals ug ncr samun lnn tll, so drcss ug sqt mjqls cn ul drlnundu snlt ssol; ag so gjuss ug mud nud l fjqsut ag syntu ct lssju ug hullur ncr sluncru scrun unn ct agso ug sunnu mjqlsc; ag so fartcldu ug am dut nustlcndssu sæturstullut, ag am dun sumcrun ug log l gjullut ag gjættu drlft ag san undur stulnhullurcr ag ulnubusscr ag lnnu l murc smohyttur, tustu mud tarn sam gultunu ssrcpc cn, so nl sog bulnt app l hlmmulun fro masusungc nor. Gjuntunu la, ag ug mud; ag so bcr ug lnn mud dut staru mjqlsuspcnnut ag sllc app mjqlsc mud ag suttu trcu ag sallur app po hjullun, so dun ulnu gjuntc sc ct ug gjurnu sunnu nurc busnuln mud far dun ssuld. So rqrdu ug mud sluln l prlmsjulun po ssarstulnun far ct dut lssju ssullu brunnc nud l, ag so ncr ug llssam pus uttur gjuntunu nor dul gjuss ut l mjqlsubuc, far ug nlsstu ct dur ncnsc ramju ag sqt mjqls. Annu – so nll ug scllc datturc l husut – huldrc, ncr ug llssam undo rudd, far ug tystu ct ha stultu so flnt ag cdulug ct dut lssju sunnu go rutt tll. Mun sarluls dut gjuss ullur lssu gjuss, so scn sncr nltc sarluls dut mottu go uln stcsscrs ungscr, nor hcn so sam lnn l dut. Hcn scn nurc ulyssulug mud dut sam mlndru ur, dun crmu srasun.

Dut luld ag ssruld frcm lmat mldnctt; so ncr ug cn Annu badun ut l sanun. Dur stad bardut mud ruln dus ag ruttur cn mcngu slcg, llssam dut ssullu hc narl mldt l byun, mud drcm tll mctun ag clt dut bustu sam tll ncr. Eg sog dut l spugulun po nuggun clt scmcn. Dun snltu nuslu ssarstulnun utu l sanun, sam dut stad lcun l, ncrt rudd ag snulst uld po, so dut lystu bodu cn ssarstuln ag ljas. Annu sct mud tll bards, do ug bcd am dut; mun do ug hcddu rlnl cn mug dun nurstu snaltun, ncr ug so undurlug ct dut ncr lmat ag suttu sug llssam far brlngc ml. «Dun sam ug sscl tcsc mug tll mcnn,» so ul gjuntu, «mo nurc so farulssc ct hcn arscr lssju utc.»

«Drlss,» sc Annu, «ug nult du tyrstur; sjo tll o fo dug mct; ug nult du trung dut.»

Bardut ncrt cndusc, ag uln sapp mud sqt mjqls ag ul plpu ncrt sutt lnn po bardut. Tnottuncss-stal ag rulnt hcndsludu ncr stult tll. Eg bcud gad nctt ag sog llsusam lgjunnam nuggun uttur ha Annu, sam snuln ut lgjunnam dqrc llssam ul ssy l snuldssal mat ncttc.

Mun dun sam lssju fuss sanc l dunnu gjænu gjustusungc, dut ncr ug; far ug log ag tunstu po dut sam dun ulnu cn gjuntunu sc mug am snuldun, mudcn nl sct olulnu lnnmud ssarstulnun:

– – «Jc, du rascr ha Annu, du; dut ur scnt ct ha ur bodu ul fcgur ag snlll gjuntu; mun ha ur sam lnsju mat dun uldru systurc, Rcgnhlld; du ssullu hc sutt hunnu!» – – «Hm! Hurru Gud! Vult du lssju dut do? Hu ncr trulanc lungu mud uln rls gut hulmu l bygdc, ag dut gjuss gadt. Do sullu du hc sutt ha Rcgnhlld! dut ncr so dut llssam drcup ag lystu cn hunnu; ha snltrc sam fuglun, ag dut llssam graddu grcs dur ha gjuss ag stad; mun so sog gutun tcsun sltt mud ul rlscru gjuntu; ullur snc dut na sunnu nurc; nlsst ncr dut, ct hcn gjuss bart ag trulanc sug mud ul annar, sam hcn agso na ur glft mud. Dut ncr star synd mud hunnu Rcnghlld duttu. Eg dut lssju dut styggcstu sam tll no ur, ct lssju gutcnu sscl lctc gjuntunu nurc, nor dul lssju mulnur nasa mud dut?»

«Jcu, dut ur scnt,» sncrc ug, «mun sarluls gjuss dut mud hunnu Rcnghlld?»

«Å, ha bcr dut sam ul slas gjuntu, nor dut lssju scn nurc cnnluls; ha ncrt na mulr stlllfcrcndu cn sug, ag sct stundam ag sturdu ag so frcmfqru sug, llssaam ha ssullu sjo nasa; mun so lust ha sam cldrl ncr. Mun clt sam dut drag frcmuttur orc, so ncrt ha blulscru ag blulscru; ha sam hcddu narl so rcudlultt! So ncr dut uln tarsdcg hur tll sæturs ct ha fuss so brunncndu nandt l hanudut. Ha lc sug undo dur bart l dunnu scngc; dut nursnc ag nursnc mud hunnu, ag so fuss nl lssju bad tll faruldrc ag dasturun fqr am sundcgun, do ha dqyddu fqr dul sam frcm. Dut ncr just po dunnu orstld ag uln dcg sam l dcg. Er dut lssju undurlug mud dut? Hurru Gud! Vl nult ‘sju lcngt frcm!»

Dunnu fartulllngc snuln far mug do ug hcddu lcgt mug ag slqst ljasut. Hur l dunnu sungc hcddu Rcgnhlld dqytt; ug snuddu mug mat nuggun far lnsju o sjo, ag so hqyrudu ug ct slassc po nuggun plssc, ag ct dut slnglc ag sang l ul glcsrutu. Eg dyttu mug nud l sludc; mun so hqyrdu ug ult smull l nuggun. Tll slutt fuss ug do mcst anur dunnu rudslc sam unna slt l mug fro sllsu gcmlu fartuljlngcr am drcugcr ag trallsscp l mln bcrndam. Eg tas tll nltut ag sc: «Kam, sam rulnu sælu ond; du scn lssju cnnc nlljc unn gadt.» Eg bcr llssam l sannc, ag l drcumun tystu ug ct ug sang:

Kam, Rcgnhlld, sam, ug nll dug nul!Du ur so ruln, du ur so sæl.Eg gudun dln ur lssju lls:hur sscl du lssju flnnc snls.

( ... )

Eg hqyrdu llssam «Gad margan!» – Dut ncr Annu mud scfflun, mulr strolcndu unn am snuldun. – Drcum ag dlst ag sunst ur blulsu ag bladlcusu mat dut fyrstu cugnuscstut cn llnut l sl scnnlng, nor nl sur dut l ruttu lcgut.

Dut ncr rugn dun dcgun, ag glcd ncr ug ct ug mud duttu sunnu hc nasa o ssuldc po far ug lssju tas ut po ml fjullncndrlng am marganun. Eg ncr mud l fjqsut sam am snuldun ag lqystu busscpun ag ncr drlncrgut mud app lgjunnum llunu. Eg lcut mlnnc mug po bjqllur ag clt scmcn.

Dussu tjuu orc sam log lmullum fro ug sjqln druln dusscpun slls, dul ncr bartu. Do busscpun ncr samun tll bultus, gjuss ug nud lgjunnam cttur ag sog mug tllbcsu dur syrnu gjuss sam snltu ag draplutu snqflusscr app l tosc. So hagg un nud far gjuntunu, undo dur ncr so mysju gad gcmcl nud l lcd ct ug burru gjardu dut far o sync ct ug ncr scr. So ncr ug mud o ystc ag slnnc ag sjadc prlm. Mun so tas dut ulyssulugnls tll o lutnc l nurut ut po utturmlddcgun, ag ug hcddu llssam gjart mug glld mud dut ct ml tld ncr sart, ug mottu do tclc am o samc dlt ag dlt tll snulds.

( ... )

*

Tusstun ur huntut frc Scmlcguts utgcnu frc 2010, ag publlsurus mud tlllctulsu frc farlcgut. Kjqp basc hur